خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب آزاد: گاهی یک خبر، پیش از آنکه اتفاق بیفتد، زندگی رسانهای خودش را آغاز میکند. هنوز کشتیها به مقصد نرسیدهاند، هنوز کسی نمیتواند با اطمینان بگوید کاروانی از نفتکشهای ایرانی راهی چین شده و محاصره دریایی را شکسته است، اما نام نفتکشها به تیتر رسانهها راه پیدا کرده، تصاویرشان دستبهدست میشود و تحلیلگران درباره سرنوشتشان حرف میزنند. انگار دریا پیش از آنکه میزبان این کشتیها باشد، به میدان روایتها تبدیل شده است.
وقتی خبر پیشنهاد اعزام کاروان نفتکشهای ایرانی به سمت چین را دنبال میکردم، بیش از هر چیز به فاصله میان دو تصویر فکر کردم؛ تصویری که رسانهها از نفتکشها میسازند و تصویری که در واقعیت، پشت بدنه فلزی این غولهای شناور وجود دارد. در تیترها، نفتکشها نماد قدرت، مقاومت، شکستن محاصره و عبور از محدودیتاند؛ در تصاویر ماهوارهای، نقطههایی روی نقشهاند که موقعیتشان بررسی میشود؛ اما در واقعیت، هر کدامشان محل کار و زندگی گروهی از انسانها هستند.
پیشنهاد اعزام کاروان نفتکشها برای شکستن محاصره دریایی آمریکا، نخستین بار در رسانههای نزدیک به جریان مقاومت با ادبیاتی حماسی مطرح شد. خبرگزاریها از ایدهای سخن گفتند که بعدتر با نام «عملیات فریدون» شناخته شد؛ نامی برگرفته از شاهنامه و داستان قهرمانی که برای عبور از مانع، راه خود را از میان آب باز میکند. این نامگذاری، خیلی زود به بخشی از روایت رسانهای ماجرا تبدیل شد. نفتکشها دیگر فقط حامل محمولههای نفتی نبودند؛ در این روایت، قرار بود حامل پیامی درباره اراده عبور از محاصره باشند.
اما من فکر میکنم پشت هر روایت حماسی، باید جایی برای دیدن آدمها هم باقی بگذاریم. نفتکش، حتی اگر به نماد یک ایستادگی ملی تبدیل شود، همچنان کشتیای است که انسانها در آن کار میکنند. کسانی که باید ساعتهای طولانی در دریا بمانند، مسیرهای پرخطر را طی کنند و در شرایطی که خبرها از احتمال مداخله نظامی حکایت دارند، وظایف حرفهای خود را انجام دهند. خانوادههای آنها نیز در خشکی، اخبار را دنبال میکنند؛ با هر خبر تازه درباره محاصره، با هر تصویر از کشتیها و با هر احتمال درباره مقصد و مسیرشان.
شاید در گزارشهای نظامی و اقتصادی، کمتر فرصتی برای دیدن این وجه انسانی وجود داشته باشد. رسانهها درباره تعداد نفتکشها، ظرفیت حمل، مسیر دریایی، قیمت نفت، هزینه بیمه و احتمال درگیری مینویسند؛ اما کمتر میپرسند در ذهن ملوانی که قرار است در چنین شرایطی به دریا برود چه میگذرد؟ خانوادهای که میداند عزیزش در یکی از این شناورهاست، خبرها را چگونه میخواند؟ و آیا در محاسبات مربوط به شکستن محاصره، جایی برای امنیت همین آدمها در نظر گرفته شده است؟
این پرسشها به معنای نادیده گرفتن اهمیت اقتصادی و سیاسی ماجرا نیست. نفت برای ایران فقط یک کالای صادراتی نیست؛ بخشی از منابع درآمد کشور و یکی از عوامل اثرگذار بر زندگی اقتصادی مردم است. محدود شدن صادرات نفت میتواند به کاهش درآمدهای ارزی، دشوارتر شدن تأمین منابع و افزایش فشار بر اقتصاد منجر شود. بنابراین، وقتی از تلاش برای شکستن محاصره حرف میزنیم، در نهایت درباره مسئلهای صحبت میکنیم که آثار آن میتواند از پایانههای نفتی و اسکلهها تا زندگی روزمره مردم امتداد پیدا کند.
در سوی دیگر این ماجرا، رسانههای خارجی نیز هر کدام از زاویهای به نفتکشها نگاه کردهاند. یورونیوز از تجمع بیش از ۱۴ نفتکش در جزیره خارک خبر داده و با استناد به تصاویر ماهوارهای و دادههای ردیابی، وضعیت شناورها را بررسی کرده است. رادیو اروپای آزاد این موضوع را در پیوند با کاهش درآمدهای نفتی ایران قرار داده و الجزیره از پیامدهای امنیتی و اقتصادی محاصره دریایی نوشته است. ایران اینترنشنال نیز پیشنهاد اعزام کاروان را با تأکید بر مواضع جریانهای سیاسی و تهدیدهای نظامی مطرحشده پوشش داده است.
این تفاوت نگاهها، خود بخشی از ماجراست. در رسانههای داخلی، نام فریدون و تصویر عبور از رود، به پیشنهاد اعزام نفتکشها معنایی حماسی میدهد. در رسانههای خارجی، اما بیشتر از احتمال رویارویی، دشواری اجرای محاصره و هزینههای اقتصادی آن صحبت میشود. هر رسانه از زاویهای به کشتیها نگاه میکند و هر کدام میکوشد معنای خاصی به حرکت احتمالی آنها بدهد.
آن سوی محاصره دریایی، چشمانتظاری آدمهاست
با این حال، یک چیز در میان این روایتها کمتر دیده میشود: انسانهایی که باید در مرکز هر تصمیم مربوط به دریا باشند. اگر نفتکشها حرکت کنند، این خدمه هستند که نخستین مواجهه را با شرایط واقعی مسیر خواهند داشت. اگر تنش بالا بگیرد، آنها پیش از هر تحلیلگر و سیاستمداری با پیامدهای آن روبهرو میشوند. اگر محاصره ادامه پیدا کند، فشار اقتصادی آن به مردمی میرسد که شاید هیچگاه نام کشتیها و مسیرهای دریایی را ندانند، اما اثر محدودیتها را در زندگی خود احساس میکنند.
چین نیز در این میان فقط یک نقطه روی نقشه نیست. این کشور مهمترین خریدار نفت ایران بوده و انتخاب آن بهعنوان مقصد احتمالی کاروان، هم معنای اقتصادی دارد و هم پیام سیاسی. اینکه محمولهها در نهایت به مقصد برسند، اینکه چین چه واکنشی نشان دهد و اینکه آمریکا چگونه با این حرکت احتمالی برخورد کند، پرسشهایی هستند که پاسخ آنها میتواند بر آینده این ماجرا اثر بگذارد.
البته باید میان آنچه اتفاق افتاده و آنچه پیشنهاد شده تفاوت گذاشت. تا زمان انتشار این گزارش، پیشنهاد اعزام کاروان نفتکشها مطرح شده و خبرهایی درباره تجمع شناورها در خارک منتشر شده است، اما حرکت قطعی کاروان به سمت چین از سوی مقامهای رسمی تأیید نشده است. همین فاصله میان پیشنهاد و اقدام، یکی از دلایل اصلی شکلگیری این حجم از گمانهزنی و بازتاب رسانهای است.
من در میان همه این تیترها و تحلیلها، مدام به این فکر میکنم که دریا برای آدمهایی که روی آن کار میکنند، هیچوقت فقط یک تصویر سیاسی نیست. دریا مسیر رفتوآمد، محل کار، میدان خطر و گاهی فاصلهای طولانی میان انسان و خانه است. نفتکشها ممکن است در روایت رسانهای به نماد یک کشور تبدیل شوند، اما آدمهایی که درون آنها هستند، همچنان پدر، مادر، فرزند و عضوی از خانوادهای هستند که منتظر بازگشتشان میماند.
شاید لازم باشد وقتی از شکستن محاصره حرف میزنیم، فقط به مقصد کشتیها نگاه نکنیم؛ به کسانی هم فکر کنیم که باید این مسیر را طی کنند. حماسه، اگر قرار است در چنین روایتی معنایی داشته باشد، نباید انسانهای حاضر در متن آن را از قاب بیرون بگذارد.
نفتکشها هنوز به راه نیفتادهاند، اما روایتشان آغاز شده است. حالا باید دید این روایت در دریا چگونه ادامه پیدا میکند؛ در دریایی که برای سیاستمداران میدان محاسبه، برای رسانهها میدان روایت و برای دریانوردان، خانهای موقت در میان آبهای بیپایان است.