محققان در پژوهشی جدید به بررسی دلایل افزایش سن ازدواج در کشور پرداختهاند؛ موضوعی که در سالهای اخیر به یکی از چالشهای مهم اجتماعی و جمعیتی ایران تبدیل شده است.
به گزارش ایسنا، خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی که هر فرد در آن رشد میکند، نقش مهمی در شکلگیری جامعه دارد. در ایران نیز خانواده طی یک قرن گذشته تغییرات چشمگیری را تجربه کرده است. شکل خانواده از ساختار گسترده و پرجمعیت به خانوادههای هستهای کوچکتر تبدیل شده و روابط عاطفی و نقشها نیز دگرگون شدهاند. همزمان با این تحولات، الگوی ازدواج نیز تغییر کرده است. آمارهای رسمی نشان میدهند میانگین سن نخستین ازدواج در پنجاه سال گذشته افزایش یافته و فاصله سنی میان زنان و مردان کاهش پیدا کرده است. همچنین درصد افرادی که در سنین بالاتر همچنان ازدواج نکردهاند، نسبت به دهههای گذشته بیشتر شده است. این روند نشان میدهد که زمانبندی ازدواج دیگر مانند گذشته نیست و بسیاری از جوانان، دیرتر از نسلهای پیشین وارد زندگی مشترک میشوند.
افزایش سن ازدواج تنها یک تغییر فردی نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی و جمعیتی گستردهای دارد. از یک سو، تأخیر در ازدواج میتواند فرصت بیشتری برای ادامه تحصیل، ورود به بازار کار و بهبود وضعیت اقتصادی فراهم کند. از سوی دیگر، این روند با کاهش نرخ باروری و تغییر چرخه زندگی خانوادگی ارتباط دارد. پژوهشهای مختلف نشان دادهاند که بالا رفتن سن ازدواج معمولاً با کاهش تعداد فرزندان همراه است. علاوه بر این، ارزشها و نگرشهای نسل جدید نسبت به ازدواج تغییر کرده و فردگرایی و توجه به خواستههای شخصی بیشتر شده است. در چنین شرایطی، بررسی دقیق عوامل مؤثر بر افزایش سن ازدواج در سطوح محلی، مانند استانها و شهرستانها، میتواند به برنامهریزیهای اجتماعی و اقتصادی کمک کند و تصویر دقیقتری از وضعیت موجود ارائه دهد.
در همین چارچوب، داود شهپری ثانی، پژوهشگر گروه جمعیتشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با همکاری دانشگاه آیتالله بروجردی، مطالعهای را درباره عوامل و زمینههای افزایش سن ازدواج در شهرستان بروجرد انجام داده است. این تحقیق با تمرکز بر بررسی دلایل اجتماعی و اقتصادی تأخیر در ازدواج، تلاش کرده تصویری روشن از شرایط جوانان این شهر ارائه دهد و مشخص کند چه عواملی بیشترین نقش را در بالا رفتن سن نخستین ازدواج دارند.
روش این پژوهش از نوع پیمایشی بوده و ابزار اصلی آن پرسشنامه است. پژوهشگر با بررسی مطالعات پیشین در حوزه خانواده و ازدواج، ۹ عامل اجتماعی و اقتصادی را که میتوانستند بر تأخیر در ازدواج اثر بگذارند، انتخاب و در قالب فرضیههای پژوهش مطرح کرد. جامعه آماری شامل دختران و پسران هرگز ازدواجنکرده در بازه سنی ۲۰ تا ۴۵ سال در شهرستان بروجرد بود. در مجموع ۵۳۷ نفر از بخشهای مختلف شهر انتخاب شدند و به پرسشنامه پاسخ دادند. سپس دادهها تحلیل شد تا ارتباط میان عوامل مختلف و افزایش سن ازدواج مشخص شود.
نتایج این بررسیها نشان دادند که "دشوار شدن شرایط ازدواج" یکی از مهمترین عوامل افزایش سن نخستین ازدواج است. منظور از دشوارشدن، بالا بودن هزینههای مراسم، تهیه مسکن و سایر الزامات اقتصادی است که باعث میشود جوانان احساس کنند ورود به زندگی مشترک نیازمند منابع مالی قابل توجهی است. همچنین برخورداری از تمکن اقتصادی و پذیرش برابری جنسیتی نیز از دیگر عوامل اثرگذار بودند. در میان این عوامل، دشوارسازی شرایط ازدواج بیشترین سهم را در توضیح افزایش سن تجرد داشته است و نسبت به سایر متغیرها نقش پررنگتری ایفا کرده است.
یافتهها همچنین نشان دادند "نگرانی از ازدواج ناموفق"، "رضایت از زندگی مجردی"، "معاشرت با جنس مخالف" و "داشتن انتظارات آرمانگرایانه از ازدواج" نیز با افزایش سن ازدواج رابطه معنادار دارند. در برخی موارد، تفاوتهایی میان دختران و پسران دیده شد. برای مثال، پذیرش برابری جنسیتی تنها در میان پسران با افزایش سن ازدواج ارتباط معنادار داشت، در حالی که برای دختران چنین رابطهای مشاهده نشد. همچنین برخی متغیرهای جمعیتشناختی ارتباط قابل توجهی با سن ازدواج نداشتند. این نتایج نشان میدهند ترکیبی از عوامل اقتصادی، فرهنگی و نگرشی در این روند نقش دارند.
اهمیت این یافتهها در آن است که نشان میدهند تصمیم به ازدواج، تنها یک انتخاب شخصی ساده نیست، بلکه تحت تأثیر شرایط اقتصادی، نگرشهای فرهنگی و تحولات اجتماعی قرار دارد. بر اساس نظریههای اقتصادی، افراد هنگام تصمیمگیری درباره ازدواج، هزینهها و منافع آن را میسنجند. اگر هزینههای آغاز زندگی مشترک بالا باشد یا فرصتهای شغلی محدود باشد، احتمال به تعویق افتادن ازدواج بیشتر میشود. از سوی دیگر، تغییر ارزشها و افزایش فردگرایی نیز باعث شده جوانان استانداردها و انتظارات بالاتری برای انتخاب همسر و تشکیل خانواده داشته باشند.
بر این اساس پژوهشگران بر این باورند که حمایتهای مالی از جوانان، کاهش هزینههای اولیه ازدواج، ارائه آموزشهای مهارتهای زندگی و تقویت امید به موفقیت در زندگی مشترک میتواند به کاهش نگرانیها و تسهیل تصمیمگیری برای ازدواج کمک کند. به گفته آنها، بخشی از نگرانیها درباره از دست دادن فرصتها پس از ازدواج ممکن است ناشی از برداشتهای نادرست یا بزرگنمایی رسانهای باشد و نیاز به فرهنگسازی و اصلاح نگرش دارد.
گفتنی است این نتایج علمی در «فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران» وابسته به مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران منتشر شدهاند؛ نشریهای علمی که به بررسی مسائل اجتماعی کشور میپردازد.