گذار از الگوهای سنتی آموزش به سوی عصر «دانشمحوری» در اقتصادهای مدرن، دیگر یک انتخاب نیست بلکه شرط بقا در عرصه رقابتپذیری جهانی است؛ یکی از شاخصهای بنیادین در سنجش توان اقتصادی کشورها، میزان پیوند میان خروجیهای علمی دانشگاهها و خطوط تولید صنعت است؛ پیوندی که در آن، تحقیق و توسعه (R&D) نه یک هزینه جانبی، بلکه رکن اصلی بقای صنعتی محسوب میشود.
با این حال، در زیستبوم فناوری ایران، این همافزایی که میتواند به چرخه حیاتبخشِ «ارتقای کیفیت در صنعت» و «کاربردی شدن پژوهشها» تبدیل شود، همچنان با چالشهای ساختاری روبروست.
شکاف میان محیطهای ایزوله دانشگاهی و نیازهای واقعی حوزه تولید، ضرورت گذار از ساختارهای اداریِ صرف به سمت بسترهای میانجیگرانه و هوشمند را بیش از پیش نمایان میسازد.
علیرضا یاراحمدی، رئیس پردیس علم و فناوری دانشگاه یزد در گفتوگو با ایسنا ضمن اشاره به سابقه طولانی تلاش نافرجام برای برقراری ارتباط بین صنعت و دانشگاه، اظهار کرد: این چالش مدتهاست وجود داشته و احتمالاً با این رویه در آینده نیز وجود خواهد داشت.
وی قصور در این زمینه را تنها مختص یکی از سه رکن دانشگاه، صنعت و قوانین ندانست و با بیان این که برای حل این چالش چندین ساله باید به مسئله مهمتر یعنی «فرهنگ پژوهش و فناوری» پرداخت، متذکر شد: توجه به پژوهش در ایران نه در سالهای اخیر بلکه در قرنهای گذشته نیز همواره به صورت پراکنده و ناپیوسته بوده است؛ به طوری که با ظهور شخصیتهایی همچون ابوعلی سینا نشاندهنده اوج دانش در یک دوره بوده اما پس از غیبت امثال این نخبگان، ساختاری برای ادامه مسیر و جانشینپروری وجود نداشت.
یاراحمدی با بیان این که در قرنها و سالیان گذشته نه سردمداران درک درستی از ماهیت فناوری داشته و نه مردم زمانی را برای تفکر و نوآوری اختصاص دادهاند، خاطرنشان کرد: نتیجه این قصور باعث شده در حالی که برخی کشورها با تکیه بر دانش و تکنولوژی به توسعه رسیدهاند اما در ایران همچنان بر پایه فروش نفت و مواد معدنی درآمد کسب میشود.
این مسئول با اشاره به این که موضوع مذکور با تغییر نگرش اجتماعی مرتفع خواهد شد و با یادآوری جمله رهبر شهید که علم را سلطان خوانده بودند، تاکید کرد: زمانی که یک اطمینان قلبی و باور عمومی در جامعه شکل بگیرد که دانش منبع اصلی کسب درآمد و پژوهش علمی هیات علمی یک جهاد است، میتوان امیدوار بود که مطالبه جامعه باعث توسعه شده و مشکل ارتباط بین صنعت و دانشگاه نیز حل میشود.
بی اعتمادی برخی مدیران صنعتی به تاثیرگذاری دانش
یاراحمدی با تحلیل چالشهای موجود در مسیر شکلدهی این ارتباط نبود شناخت، باور و اعتماد کافی به دانش در برخی از مدیران صنعتی را از اصلیترین موارد برشمرد و با اشاره به این که پیشرفتهای چشمگیر حوزه نظامی حاصل از نظارت مستمر و اعتقاد کامل به فناوری بوده است، عنوان کرد: در بخش صنعت علاوه بر وجود رانتهای پشت پرده، اتکا به واردات قطعات خارجی و اعتقاد به برتری کیفی آنها نیاز به نوآوری کمتر احساس شده است.
وی در این راستا نقش مدیریت و میزان خودباوری مدیر را یکی از عوامل تعیینکننده در این راستا خواند و با انتقاد از این که در انتخاب یک مدیر برای بخش صنعت و معدن به این مهم توجه نمیشود، گفت: نتیجه این انتخابهای غلط این است که برخی از مدیران دولتی حاضر در صنایع و معادن، بهجای حمایت از پژوهش، به دلیل منافع شخصی، مانع فعالیتهای تحقیق و توسعه میشوند.
این مسئول با تاکید بر توانایی مدیران برای تسهیلگری مسیر واحدهای تحقیق و توسعه، افزود: مدیران تنها با رسیدن به باور این که «علم سلطان است»، میتوانند مشکلات توسعه را از پیش رو بردارند و گره کور این ارتباط را از طرف بخش تولید باز کنند.
رئیس پردیس فناوری دانشگاه با تاکید بر ضرورت تغییر ساختار مدیریتی در کشور و روی کار آمدن جوانان متخصص، شجاع و متبحر، خاطرنشان کرد: مدیریت امروز نیازمند جوانانی است که علاوه بر تخصص با مدیریت دانش آشنا و توانایی تطبیق با دنیای مدرن را داشته باشند.
رخوت علمی ماحصل ساختار کنونی واحدهای تحقیق و توسعه
یاراحمدی در ادامه، ساختار موجود در مراکز تحقیق و توسعه (R&D) را یکی دیگر از عوامل موثر در عدم شکلدهی ارتباط بین صنعت و دانشگاه عنوان کرد و ضمن انتقاد از ساختار کنونی، گفت: این مراکز با هدف شکلدهی پیوند میان دانشگاه و صنعت ایجاد شدهاند اما در شرایط کنونی باعث نوعی رخوت علمی گردیدهاند.
وی در این باره تصریح کرد: بودجههای این مراکز به جای آن که به پارکهای علم و فناوری و دانشگاهها داده شود، با لابیگری به خودیهایی داده میشود تا به اسم فناوری فعالیت کنند و به جای آن که نیرو به دانشگاه تزریق شود، از دانشگاه نیرو میگیرد و عملاً هدف اصلی محقق نمیشود.
رئیس پردیس فناوری دانشگاه یکی از راههای قویتر شدن ارتباط بین بخش تولید و دانشگاه را استقرار واحدهای تحقیق و توسعه در پارکهای علم و فناوری و دانشگاهها برای در جریان قرار گرفتن با یافتههای جدید علمی دانست و افزود: علاوه بر این مورد کارشناسان صنعتی نیز باید از طریق دورههای بازآموزی، با دانش روز همگام شوند.
این مسئول در ادامه رویکردهای موجود در بخش دانشگاهی را هم از عوامل موثر در عدم شکلدهی این ارتباط خواند و تغییر این رویکرد را از ضروریات امر عنوان و اظهار کرد: دانشگاهها باید ۸۰ درصد فعالیت خود را معطوف به رفع چالشهای دانشگاه و ۲۰ درصد را متوجه گسترش مرزهای علم کنند؛ این در حالیست که در حال حاضر، این نسبت کاملا وارونه است.
یاراحمدی در ادامه گفتوگو با ایسنا، ضمن تبیین جایگاه رسالتهای سهگانه اعضای هیئت علمی، اظهار کرد: عضو هیئت علمی علاوه بر وظیفه آموزش، موظف به انجام پژوهش و سپس تجاریسازی نتایج آن نیز هست؛ البته تجاریسازی میتواند در قالب یک محصول، روش یا فرآیند باشد.
وی با تأکید بر این که دانشجو نیز نباید به کسب نمره اکتفا کرده و با مطالعه منابع تکمیلی، دانش خود را فراتر از متون درسی توسعه دهد، ابراز کرد: در واقع، دانشگاه باید با حمایت از اساتید و دانشجویان و تعریف طرح پژوهشی برای آنان انتظار خروجی داشته باشد؛ بهگونهای که با فروش نتایج پژوهش به بخش تولید درآمد آنها تأمین شود.
نهادینه نشدن استفاده از پژوهشهای دانشگاهی در جامعه
رئیس پردیس فناوری دانشاه یزد از دیگر موانع موجود بر سر راه تعامل بین صنعت و دانشگاه را نهادینه نشدن استفاده از پژوهشهای دانشگاهی در جامعه برشمرد و تصریح کرد: در حال حاضر بسیاری از پروپوزالهای اساتید مورد موافقت بخش صنعت قرار نمیگیرد چرا که بخش مذکور مشکل و چالش را درست مطرح نمیکند و بخش دانشگاهی نیز در ارائه پروپوزال، راهکار را به خوبی توضیح نمیدهد.
وی همچنین از بیتوجهی برخی واحدهای صنعتی به فناوریهای ثمربخش نیز انتقاد کرد و گفت: مثالهای متنوعی وجود دارد که بخش تولید در برابر یک تغییر علمی که باعث افزایش راندمان و کاهش هزینهها شده مقاومت میکند.
این مسئول با اشاره به چالشهای عملیاتی شرکتهای فناور، به عنوان نمونه از مواجه شدن با بحران ساخت تکنولوژی پیشرفته در معدن به دلیل عدم پرداخت مطالبات خبر داد و تصریح کرد: در حالی که چهار سال قبل برای ساخت رادار با یکی از شرکتهای معدنی قرارداد ۸ میلیارد تومانی امضا شد اما با عدم دریافت مطالبات، نیروهای شرکت سازنده کار را ترک کردند و این در حالیست که نمونه آفریقایی این دستگاه با قیمت فعلی ۱۲۰ میلیارد تومان فروخته میشود.
بیتوجهی به فناوری مصداق اقدام علیه منافع ملی و نقاق
یاراحمدی با اتخاذ موضعی صریح نسبت به افرادی که امروز نسبت به پژوهش و فناوری بیتوجه هستند، آنان را نفوذی و منافق خواند و تاکید کرد: فردی که با استفاده از تکنولوژی میتواند بهرهوری تولید را افزایش داده و مصرف آب و برق را کاهش دهد اما این کار را انجام نمیدهد، منافق محسوب میشود.
وی در ادامه قوانین وضع شده در راستای استفاده از فناوری و نوآوری را مکفی دانست و به چالش نظارت بر قوانین مرتبط با پژوهش توسط دولت پرداخت و اظهار کرد: دولت فقط نباید به ساخت مراکز فناوری بسنده کند بلکه باید با نظارتی دقیق درصدد اجرای درست قوانین برآمده و خاطیان را مورد بازخواست قرار دهد تا نتیجه اصلی حاصل شود.
این مسئول با اشاره به ضرورت مداخله دولت و اجرای ۵ یا ۱۰ درصدی قانون هفتم پیشرفت توسعه، تاکید کرد: دولت باید بهصورت سالانه مشخص کند که چه میزان از بودجههای مصوب پژوهش که باید توسط بخش صنعت و معدنی به دانشگاهها و واحدهای فناور پرداخت شود، پرداخت نمیشود.
یاراحمدی همچنین خواستار اصلاح و بازنگری در قانون ارتقای اعضای هیئت علمی و اختصاص وزن بیشتری از اثرگذاری پژوهش در ارزیابیها شد و خاطرنشان کرد: این تغییر میتواند هر دو طرف دانشگاه و صنعت را به همکاریهای عملیاتی ترغیب کند.
وی در تحلیل چرایی عدم موفقیت در تجاریسازی دستاوردهای دانشگاه یزد نیز افزود: ساختارهای پژوهشکدهای در دانشگاه یزد حدود ۲۰ سال است که شکل گرفته و هدف آنها حل مسائل صنعت و معدن است اما مشکل اصلی در مرحله «تجاریسازی» نهفته است.
وی تصریح کرد: پیشتر با نبود «شرکتهای آماده به بازار» برای بازاریابی محصولات مواجه بوده و از طرفی دیگر فرآیند انتقال تکنولوژی به معنای واقعی کلمه در کشور شکل نگرفته است.
یاراحمدی در پایان با اشاره به بحران اعتماد در روابط صنعت و دانشگاه و بیان این که بخش صنعتی اگر چه در برخی موارد صنعت هزینه میکند اما چالش اصلی، تداوم حمایت تا مرحله اجراست، افزود: در همین راستا، شرکتهای دانشبنیان باید بهعنوان بازوی اجرایی و تسهیلگر، خلأ موجود در زنجیره تولید و بازاریابی را پر کنند.
